موضوع امروز در مورد قسمتی از حدیث پیامبر صلی الله علیه و سلم است که در حقیقت دو درسی است که ما در ماه مبارک رمضان تمرین نموده ایم تا در بقیه اوقات سال به آن جامه عمل بپوشانیم.

پیامبر خدا فرمودند: «هو شهر الصبر والصبر ثواب الجنه و شهر المواسات» ماه مبارک رمضان ماه صبر و شکیبایی است و اجر و پاداش صبر هم بهشت است و ماه رمضان ماه مواسات و همدردی است.

صبر یکی از اساسی ترین خصلتهای دین مبین اسلام است، صبر یکی از صفات ویژه انبیای اولوالعزم است «فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ» ای پیامبر صبر کن همان طور که انبیای اولوالعزم در ابلاغ رسالت الاهی صبر کردند و همه مشکلات را تحمل کردند شما هم صبر کنید و برای عذاب آنها عجله نکنید همین قدر کافی است که به اهمیت صبر پی ببریم و بدانیم که در قرآن کریم کلمه صبر 120 مرتبه و کلمه شدت به معنی سختی هم 120 مرتبه ذکر شده و این یکی از معجزات قرآن است که در عصر اخیر کشف شده که دو کلمه متضاد در قرآن به طور مساوی ذکر شده یعنی در برابر هر سختی و دشواری نیاز به صبر است؛ پس صبر یکی از صفات ویژه انبیا و اولیای خدا است و همه ما می دانیم که دنیا محل سختی ها و مشکلات و مصیبت ها و غم و اندوه است «لا دواء لداء الدهر الا الصبر» و هیچ دارویی هم برای مصیبت های زمانه و مشکلات و غم و اندوه ها وجود ندارد بجز صبر کردن و صبر بهترین دوا است برای غم  اندوه و ناراحتی هایی که انسان در دنیا دارد.

دنیا محل غم و اندوه است و انسان به فرموده خدا «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي كَبَدٍ» ما انسان را در رنج و زحمت آفریدیم زیرا دنیا محل زندگی برای انسان نیست و به عبارت دیگر انسان برای دنیا آفریده نشده بلکه برای آخرت آفریده شده «الدنیا جسر و معبر الی الآخره فاعبروها و لا تعمروها» دنیا یک پل ارتباطی است که ما باید از این پل عبور کنیم و به آخرت برسیم دنیا چون پلی است پس آن را آباد نکنیم. دنیا برای  این است که ما چند صباحی که در دنیا هستیم زاد و توشه فراهم کنیم و محصولی بکاریم که در آن دنیا بتوانیم از آن استفاده کنیم و زاد و توشه همراه داشته باشیم. همان طور که پیامبر می فرمایند: «كُنْ فِي الدُّنْيَا كَأَنَّكَ غَرِيبٌ أَوْ عَابِرُ سَبِيلٍ» در دنیا مسلمان باید مانند یک رهگذر و مسافری زندگی کند مانند یک غریب زندگی کند و خداوند متعال دنیا را به یک بازیچه و یک سرگرمی تشبیه می دهد «وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَلَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ» دنیا و زندگی دنیا یک بازیچه و سرگرمی است اما زندگی، زندگی آخرت است اگر انسان بداند.

اما فرق بین دنیا و زندگی چیست؟! دنیا محل غم و اندوه و رنج و مصیبت است اما در آخرت از اینها خبری نیست «لَا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ» در بهشت هیچ رنج و زحمت و غم و اندوهی وجود ندارد و کسی که وارد بهشت شد هرگز از بهشت اخراج نمی شود «لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِيمًا»«إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا» در بهشت نه کسی سخن لغوی می شنود و نه سخن گناه آمیز و دشنامی را می شنود که ناراحت شود و سخنی که در بین اهل بهشت رد و بدل می شود سلام و درود است.

آنچه که در دنیا باعث غم و اندوه انسانها می شود صفات درونی است که انسانها در قلبشان نهفته دارند از قبیل: بخل و کینه و عداوت و غیره که سبب ناراحتی و غم و اندوه انسان در دنیا می شود اما در آخرت «وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ» خدا همه آن صفات رذیله را از قلبهای انسانها بیرون می کشد؛ پس دنیا در حقیقت محل غم و اندوه است و بعضی وقتها ممکن است غم و اندوه انسانها مربوط به گذشته باشد، گاهی ممکن است ناراحتی انسان برای آینده باشد که آیا به آرزوی خود خواهد رسید یا کاری که می خواهد به آن خواهد رسید، گاهی ممکن است غم و اندوه انسان برای حاضر باشد گاهی ممکن است غم و اندوه انسان برای دیگران و برای آخرت باشد؛ به هر حال انسان در همه مراحل زندگی نیاز به صبر و تحمل دارد.

اگر انسانی می خواهد به مدارج عالی علمی برسد باید صبر داشته باشد، اگر پیمان کار می خواهد پروژه عظیمی تمام کند باید صبر داشته باشد اگر انسانی می خواهد عفیف و پاکدامن بماند باید با نفسش مبارزه کند و اگر انسانی می خواهد زاهد و پارسا باشد باید به آنچه که دارد قانع باشد و حرص و طمع نداشته باشد؛ این نیاز به صبر دارد.

اگر انسانی می خواهد در برابر خشم و غضبی که دارد انتقام نگیرد و طرف مقابل را ببخشد و کاری نکند که بعد برایش پشیمانی به وجود بیاید این نیاز به صبر دارد؛ پس انسان در همه مراحل نیاز به صبر دارد و انسان همیشه یک حالت ندارد «...وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَدَاءَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ» خدا می فرماید این روزها را بین مردم دست به دست می کنیم گاهی خوشحال است و گاهی ناراحت است در هر حال داروی تمام ناراحتی ها و غم و اندوه ها صبر و شکیبایی است و صبر و شکیبایی به هر حال اجر و پاداش بی حسابی دارد «إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ» اجر و پاداش صبر کنندگان بدون حساب و کتاب است «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ» ای مومنین وقتی برای شما مشکلی پیش می آید از صبر و نماز کمک بگیرید؛ پس مسلمان وقتی که برایش ناراحتی و مشکلی پیش می آید می تواند با این کلمه خودش را تسلی بدهد «...وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ»«الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» کسانی که صبر می کنند و جزع و فزع نمی کنند و به مقدرات الهی یقین کامل دارند آنچه که برایش اتفاق افتاده مقدر بوده امکان نداشته اتفاق نیفتد و آنچه که برای انسان مقدر نیست امکان ندارد اتفاق بیفتد ما باید به تقدیرات یقین داشته باشیم و در برابر مصیبت ها هر چقدر بزرگ باشد صبر و شکیبایی داشته باشیم.

دنیا محل امتحان است همه ما می دانیم که انسانهای قبل از ما هم مورد امتحان و آزمایش قرار گرفته اند «أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ»«وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ...» انسانهای قبل از شما مورد امتحان قرار گرفته اند اما در امتحانات الهی درجه بندی است سخت ترین امتحانات برای انبیا است چنانچه در حدیث آمده که «أيّ النّاس أشدُّ بلاءً؟ قال : الأنبياء، ثمّ الأمثل فالأمثل، يبتلي الرّجل علي حسب دينه، فإن كان دينه صلباً اشتدّ بلائه، و إن كان في دينه رقّةٌ ابتلي علي حسب دينه، فما يبرح البلاء بالعبد حتّي يتركه يمشي علي الأرض ما عليه خطيئته »يعني شديدترين بلا و آزمون براي كيست؟ فرمود: پيامبران با سخت ترين بلاها مورد آزمايش خدا قرار مي گيرند، سپس به ترتيب هر چه ايمان انسان استوارتر باشد به همان ميزان آزمايش او سخت تر است، و اين به صلابت يا ضعف ايمان بستگي دارد، و بلاء و گرفتاري بنده را رها نمي كند تا وقتي كه خطا وگناهي بر او باقي مي ماند.

باز کسانی که ایمان و تقوایشان از همه بالاتر است امتحان آنها بسیار دشوار است بعد هر انسانی هر مسلمانی بر مبنای دیانت و تقوایش باید در دنیا مورد امتحان قرار گیرد «لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ » شما در مال و جانتان مورد امتحان و آزمایش قرار بگیرید و این برای همه است « وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ» خدا انسان را گاهی با ترس آزمایش می کند که ناامنی به وجود می آید یا به نحوی دیگر گاهی انسان را با گرسنگی و نیازمندی آزمایش می کند و گاهی انسان را با آسیب رساندن به مال و جان انسان آزمایش می کند و گاهی با کم شدن میوه ها و نعمت ها آزمایش می کند اینجا نیاز است که خدا وقتی آزمایش می کند انسان صبر داشته باشد وقتی صبر داشت « إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ» « إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ» « وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ» خدا همراه صبر کنندگان است و کسانی که صبر می کنند محبوبان خدا قرار می گیرند همچنین عاقبت خیر و نیکی برای انسانهای صبر کننده است.

پس صبر حکمت هایی دارد فکر نکنیم که وقتی به مصیبتی گرفتار شدیم و ناراحتی برای ما به وجود آمد اینها برای همه عذاب نیست برای بعضی ها ممکن است هشدار باشد که دست از گناه و معصیت بردارند ولی برای انسانهای مومن و متقی، اینها سبب اجر و پاداش و افزایش درجات آنها می شود.

پیامبر (ص) می فرمایند: «ان العبد اذا سبقت له من الله منزله فلم یبلغها بعمله ابتلاه الله فی جسده او ماله او ولده ثم صبر علی ذالک حتی یبلغه المنزله التی سبقت له من الله عزوجل» وقتی که خدا به یکی از بندگانش یک مقام عالی و خوبی در بهشت مقدر کرده اما این انسان مومن به آن عملش مستحق رسیدن به آن مقام و منزلت نیست و خوب وعده خدا حق است لذا خداوند متعال برای این که آن بنده به آن مقام برسد او را به یک بیماری مبتلا می کند که اجر  پاداش به او بدهد یا به مال و جان او آسیب می رساند و در همه اینها خدا او را آزمایش می کند تا بر اثر این امتحان به آن مقامی که برای او مقدر شده برسد.

در روایت دیگر می فرماید: «مَا يُصِيبُ المُسْلِمَ مِنْ نَصَبٍ، وَلاَ وَصَبٍ، وَلاَ هَمِّ، وَلاَ حُزْنٍ، وَلاَ أَذًى، وَلاَ غَمِّ، حَتَّى الشَّوْكَةِ يُشَاكُهَا؛ إِلاَّ كَفَّرَ الله بِهَا مِنْ خَطَايَاهُ» هر رنج و زحمتی که به مسلمان می رسد هر درد و رنج و بیماری و غم و اندوهی و حتی خاری که به پای مسلمان فرو می رود خداوند در ازای آن یک گناهی را برای او می آمرزد پس امتحانات بدون رحمت نیست «عَجَبًا لِأَمْرِ المُؤْمِنِ، إِنَّ أَمْرَهُ كُلَّهُ خَيْرٌ، وَلَيْسَ ذَاكَ لِأَحَدٍ إِلَّا لِلْمُؤْمِنِ إِنْ أَصَابَتْهُ سَرَّاءُ شَكَرَ، فَكَانَ خَيْرًا لَهُ، وَإِنْ أَصَابَتْهُ ضَرَّاءُ صَبَرَ، فَكَانَ خَيْرًا لَهُ» پیامبر می فرمایند من از کار مومن در شگفتم هر کاری که مومن انجام می دهد برای او اجر و پاداش دارد وقتی که خدا به بنده اش نعمتی و رفاه و آسایش می دهد در برابر این نعمت شکر خدا را به جا می آورد و خداوند متعال به او اجر و پاداش می دهد هم نعمت داده و هم در ازای شکرش به او اجر و پاداش می دهد وقتی به درد و رنجی مبتلا می شود صبر می کند و خدا باز به او اجر و پاداش می دهد.

در روز قیامت وقتی که انسانهای  که بیشتر در دنیا در رفاه و آسایش بوده اند و مقام و منزلت اهل بلا را در آن دنیا می بینند که چه مقام های با عظمتی به آنها داده شده است تقاضا می کنند ای کاش ما در دنیا قطعه قطعه می شدیم و بدن ما را قطعه قطعه می کردند تا امروز این مقام و منزلت را می داشتیم؛ پس بلا و مصیبت ها بدون حکمت نیست ما در برابر مصیبت ها و بلاها صبر کنیم همان صبری که ما در ماه مبارک رمضان با 16 تا 17 ساعت تشنگی و گرسنگی در هوای گرم تحمل می کنیم و دست به غذا و آب دراز نمی کنیم این درس صبر برای همه لحظات عمر ما است که در تمام لحظات عمر در سخت ترین مشکلات و مصیبت ها  ما صبر داشته باشیم تا اجر و پاداش خود را از دست ندهیم.

درس دوم در مورد مواسات است که پیامبر فرمودند: این ماه، ماه همدردی است. همدردی یعنی اینکه هر مسلمان باید یار و یاور مسلمان دیگر باشد اگر نیازی دارد به او کمک کند «مَنْ نَفَّسَ عَنْ مُؤْمِنٍ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ الدُّنْيَا، نَفَّسَ اللهُ عَنْهُ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَمَنْ يَسَّرَ عَلَى مُعْسِرٍ، يَسَّرَ اللهُ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ، وَمَنْ سَتَرَ مُسْلِمًا سَتَرَهُ اللهُ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ، وَاللهُ فِي عَوْنِ الْعَبْدِ مَا كَانَ الْعَبْدُ فِي عَوْنِ أَخِيهِ، وَمَنْ سَلَكَ طَرِيقاً يَلْتَمِسُ فِيْهِ عِلْماً، سَهَّلَ اللهُ لَهُ بِهِ طِرِيقاً إِلَى الْجَنَّةِ، وَمَا اجْتَمَعَ قَوْمٌ فِي بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللهِ، يَتْلُونَ كِتَابَ اللهِ وَيَتَدَارَسُونَهُ بَيْنَهُمْ، إِلاَّ نَزَلَتْ عَلَيْهِمُ السَّكِينَةُ، وَغَشِيَتْهُمُ الرَّحْمَةُ، وَحَفَّتْهُمُ الْمَلاَئِكَةُ، وَذَكَرَهُمُ اللهُ فِيمَنْ عِنْدَهُ، وَمَنْ بَطَّأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ يُسْرِعْ بِهِ نَسَبُهُ» کسی که گره ای از مشکل مسلمانی در دنیا می گشاید و باز می کند خداوند متعال مشکلی از مشکلات آخرتش را حل می کند و کسی که به یک تنگدستی فرصت می دهد به او فشار نمی آورد که قرضش را بدهد به او مهلت می دهد و خداوند متعال مشکلات دنیا و آخرتش را حل می کند و کسی که پرده پوشی یک مسلمانی را می کند خطایی را از او دیده آبرویش را حفظ میکند و آبرویش را نمی برد خداوند متعال پرده پوشی او را در دنیا و آخرت می کند و خداوند متعال همیشه در صدد کمک و یاری بنده اش است تا زمانی که بنده هم در صدد کمک و یاری برادر و خواهر مسلمانش باشد.

از پیامبر (ص) وقتی سوال می شود: «اي الناس احب الي الله» چه کسی نزد خدا از همه محبوب تر است می فرمایند: «انفعهم للناس» محبوب ترین انسان نزد خدا کسانی هستند که برای دیگران از همه سودمند تر هستند و برای دیگران و جامعه خودشان مفید هستند برای خانواده و فرزندانشان مفید هستند همچنین فرمودند: «افضل الاعمال ادخال السرور علی المومن» بهترین عمل مسلمان این است که قلب مسلمانی را شاد کند اگر نیاز و حاجتی دارد مشکلی دارد او را یاری کند.

حضرت طلحه می فرمایند من در شب تاریک دیدم که حضرت عمر وارد منزلی شدند و بعد از ساعتی بیرون آمدند و رفتند من صبح که شد وارد منزل شدم دیدم یک زن نابینای فلجی در خانه است بعد سوال کردم این مردی که دیشب به خانه شما آمد چه کاری داشت این زن نابینا می گوید مدتی است که این مرد هر چند شبی به خانه من می آید خانه من را نظافت می کند و وسایلم را مرتب می کند و بدون معرفی خودش می رود. عمرفاروقی که پیامبر می فرمایند: «إِنَّ الشَّيْطَانَ لَيَخَافُ مِنْكَ يَا عُمَرُ» شیطان از تو می ترسد و از کوچه ای که ای عمر تو عبور می کنی شیطان جرات عبور کردن را ندارد عمری که قیصر و کسری از شنیدن نامش می لرزند مستخدم خانه پیرزن نابینایی شده و به او خدمت می کند اینها همه درس است.

مواسات و هم دردی تنها این نیست جنبه های مختلفی دارد، انسان مسلمان باید همیشه خیرخواه مسلمان باشد آنچه که برای خود دوست دارد برای دیگران دوست داشته باشد یکی از جنبه های مواسات ایثار است و از صفات صحابه این بود «وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» مهمانی بر آنها وارد می شد غذایی به اندازه زن و فرزندشان داشتند زن و فرزندشان را گرسنه می خواباندند و مهمانشان را سیر می کردند فقیری بر آنها وارد می شد و فقط غذای شبشان را داشتند غذای شب را به فقیر می دادند و خودشان و زن و فرزندشان گرسنه میخوابیدند امروز متاسفانه این  صفت کمک کردن به مستمندان و فقیران در بین ما نیست.

درسی که ما در ماه رمضان می آموزیم این است و مواسات یعنی اینکه انسان مسلمان نسبت به برادر و خواهر مسلمانش سوء ظن نداشته باشد «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا» خیلی از ظن و گمان هایی که نسبت به بعضی ها داریم واقعیت ندارد و این گناه بزرگی است. ظن و گمان بی جا مانند عیب جویی دیگران است مانند غیبت کردن است گناه بسیار بزرگی است.

یکی دیگراز جنبه های مواسات با دیگران این است که دیگران را مورد تمسخر قرار ندهیم «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ» این درسهایی است که به ما قرآن می آموزد اگر ما مواسات داریم و دلسوز یکدیگر هستیم باید این صفات را داشته باشیم و همچنین از جنبه های دیگر مواسات این است که حافظ اسرار یکدیگر باشیم اگر در مجلسی سخنی به عنوان اسرار و امانت به ما گفته می شود این امانت است اگر این اسرار را به نزد دیگران بردیم ما در این امانت خیانت کردیم و خیات یکی از صفات منافقین است.

یکی دیگر از جنبه های مواسات این است که وقتی برادر مسلمانمان بیمار می شود به عیادتش برویم و در غیابش خیر خواه او باشیم دنبال عیب جویی او نباشیم. پیامبر می فرمایند: «ابصر الناس من کان بعیبه بصیرا و عن عیب غیبه ضریرا» آگاه ترین و بیناترین انسانها کسانی هستند که دنبال عیب خودشان هستند و از عیب دیگران چشم پوشی می کنند.

از عارفی سوال شد که شما 40 سال عمر دارید و از شما نشنیدیم که عیب کسی را بیان کنید در جواب شخص می گوید: ای بنده مسلمان  من 40 سال هست که شب و روز برای اصلاح عیب های خودم می کوشم و هنوز از عیب های خودم فارغ نشده ام که دنبال عیب های دیگران باشم. چه کسی از من و شما بی عیب است که دنبال عیب خودش نیست دنبال عیب های دیگران است.

یکی دیگر از جنبه های مواسات این است که ما اگر لغزشی از مسلمانی دیدیم از آن چشم پوشی کنیم دنبال عیب جویی نباشیم و آبروی کسی را نزد دیگران نبریم اینها از جنبه های مواسات و همدردی است و همچنین در غیاب مسلمان حافظ جان و مال مسلمان باشیم «المؤمن من أمنه المؤمنون علی اموالهم و انفسهم» مومن کسی است که دیگران او را حافظ جان و مالش بدانند و در غیابش حافظ جان و مال مسلمان و آبروی مسلمان باشد.