اقسام احسان

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (90)

موضوع: انسانهایی است که خداوند متعال آنها را دوست دارد

امروز فقط در مورد انسانهایی که خداوند متعال آنها را دوست دارد مطالبی عرض خواهد شد.

 آیه ای که تلاوت شد در همه خطبه های نماز جمعه تلاوت می شود و به اتفاق اکثر مفسرین و من جمله عبدالله بن مسعود صحابه پیامبر(رض) می فرمایند: این آیه از جامع ترین آیات قرآن است.

خداوند متعال مسلمانان را به سه امر دستور می دهد و از سه چیز منع می کند و به همین خاطر از صدر اسلام تا به امروز علما و خطبا این آیه را در خطبه های نماز جمعه و خطبه های عیدین تلاوت می کنند؛ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (نحل/90)

دستور اول این است که خداوند متعال امر به عدالت و احسان و نیکوکاری و بخشش به خویشاوندان می کند، حالا رابطه این سه تا امر چیست؟

عدالت در این است که انسان هر چیزی را در جای خودش قرار دهد، اعتدال در گفتار، کردار، رفتار و اجتناب از افراط و تفریط.

احسان این است که انسان علاوه بر اینکه حق دیگران را بیشتر از آنچه که مستحق است به او می دهد بلکه از حق خود هم چشم پوشی می کند.

به طور مثال اگر کسی به انسان بدی می کند پیامبر می فرمایند: «أَحسِنْ إلى من أسَاءَ إِلَيْكَ، فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَلاَ تُسِئْ إِلَى مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْكَ» (54/3) احسان این است که مسلمانان در ازای بدی یک انسان به او نیکی کند، این احسان است.

سوم: بخشش به خویشاوندان و احسان کردن به خویشاوندان.

از سه امری که منع می فرماید: فحشا است که در رأس فحشا همان شرک و زنا قرار دارد و دوم منکر است، هر قول و فعل و هر عمل اخلاقی که گناه و معصیت باشد منکر است. منکر، تمام اقوال و افعال و اعمال و اخلاقیات غیر شرعی را در بر می گیرد و این ظلم و تجاوز و ستم در حق دیگران است.

خداوند در پایان آیه می فرماید: «لعلکم تذکرون» تا اینکه شما پند بگیرید، خداوند متعال در این آیات همه اعمال نیک و شایسته را در بر می گیرد و در قسمت دوم همه اعمال زشت و گناهان را در بر می گیرد و این آیه جامع ترین آیات قرآن است.

بحث ما در مورد احسان است «وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» انسانهایی که خداوند متعال در قرآن مجید اعلان فرموده من آنها را دوست دارم انسانهای نیکوکار هستند کلمه محسن در قران 25 مرتبه تکرار شده است و جمله «ان الله یحب المحسنین» یا «والله یحب المحسنین» خدا نیکوکاران را دوست دارد 5 مرتبه این آیه در قرآن تکرار شده است.

اما متاسفانه احسان در بین مسلمانان بسیار کمرنگ شده در حالی که با احسان انسان می تواند محبت خدا را کسب کند و با احسان انسان می تواند قلبها را تصرف کند « أحِسن إلی النّاس تستعبد قلوبهم فَطالما استعبد الإنسانَ إحسانُ » به مردم نیکی کند دلهای آنها را بدست می آوری چه بسا ممکن است احسان انسانها را برده و تابع و مطیع خودت گرداند پس احسان یکی از بالاترین مقام است احسانی که این همه در قرآن و روایات تاکید شده است انواع و اقسام گسترده ای دارد و قتی که انسان خدا را عبادت می کند  طوری عبادت می کند که گویا خدا را می بیند وقتی که جبرئیل (ع) از پیامبر سوال می کند احسان چه چیز است؟ پیامبر در جواب ایشان می فرمایند: «الإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ» احسان این است وقتی که تو خدا را عبادت می کنی آنچنان خشوع و خضوع باید در عبادت تو باشد گویا که خدا را می بینی مثلا یک شخصی که کار می کند و صاحب کارش بالای سرش ایستاده است ببینید کار این شخص چقدر فرق می کند لذا اولین ثمره احسان این است وقتی که انسان خدا را  عبادت می کند طوری عبادت کند که خدا را می بیند اگر این خشوع و خضوع در انسان به وجود نیاید باید یقین داشته باشد خدا او را می بیند خدا تو را می بیند یعنی مواظب اعمال و رفتار و کردارت باش هر جا که باشید خدا با شما است خدا از همه اعمال ما حتی از تصوراتی که در قلب داریم خبر دارد پس باید یقین داشته باشیم خدا ما را می بیند لذا عبادتی که انجام می دهیم باید خدا را مراقب اعمال خود بدانیم و خداوند متعال چقدر به ما بندگان احسان کرده است ولی ما چقدر نافرمانی می کنیم يَاأَيُّهَا الْإِنْسَانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ (6) الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ (انفطار7) ای انسان چه چیز تو را در برابر پروردگار بزرگوارت مغرور ساخته است چه چیز تو را در برابر پروردگار بزرگوارت فریب داده است آن خدایی که تو را آفریده و به تو سر وسامان و نظم و نظام داده است شما را در بهترین صورت آفریده است «فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ» چقدر بالا مقام است آن خدایی که بهترین سازنده و نظم و نظام دهنده است چقدر انسان را زیبا آفریده است فکر کنید اگر خداوند متعال چشم ها را در جای دهان یا بینی قرار می داد انسان چه شکلی پیدا می کرد خدا بهترین صورت را به انسان داده است احسان خدا را ببینیم که به انسان چشم که بزرگترین نعمت ها است  را داده و در چشم انسان ماده ای قرار داده که اگر در سرمای 40 درجه زیر صفر باشد نیاز نیست که چشمش را ببندد تا سرما نخورد این ماده طوری عمل می کند که حتی در سرمای 60 درجه زیر صفر هم چشم یخ نمی زند یا گوش را در نظر بگیرید انواع و اقسام صداها را تشخیص می دهد بینی یا هر نعمتی که خدا به انسان داده وقتی ببینیم نعمتهای خدا بی شمار است «وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا» شما اگر خواسته باشید نعمت های خدا را بشمارید امکان ندارد و ما در برابر این نعمت ها گناه و نافرمانی می کنیم «نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ: الصِّحَّةُ وَالفَرَاغُ» دو نعمت است که انسانها به خاطر اینکه قدر آن را نمی دانند زیان می بینند و در خسارت هستند آن دو نعمت یکی تندرستی است قدر تندرستی را کسی که می داند  بیمار شود تندرستی بزرگترین نعمت است امنیت بهترین نعمت است اینها نعمت هایی است که متاسفانه ما قدر آن را نمی دانیم  قدر این نمعت ها یعنی شکر و سپاسگذاری در برابر احسان الهی است خداوند وقتی که می فرماید «وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ» درست است شان نزولش در مورد قارون  است اما مطلبش عمومی است تو نیکی و احسان کن به دیگران همان طور که خدا با تو احسان کرده است درست است که احسان خدا دریایی است اما احسان بنده در برابر احسان خدا قطره ای بیش نیست اما دستور داده شده که همان طور که این همه خدا به شما نیکی کرده است شما هم با دیگران احسان کنید چقدر خداوند متعال به ما احسان دارد وقتی ما گناه می کنیم خداوند متعال روزی ما را قطع نمی کند بر خلاف اهل دنیا اگر شما در جایی کارمند هستید و خلاف دستور رئیس شرکت عمل کردید شما را اخراج می کنند اما خداوند متعال این همه ما گناه و معصیت می کنیم یک وعده روزی ما را قطع نمی کند ما این همه گناه می کنیم در خلوت اما خدا پرده پوشی می کند و ما را رسوا نمی کند این احسان خدا است ما گناه می کنیم و خدا می تواند همان لحظه ما را مؤاخذه بکند اما خدا مهلت می دهد به خاطر اینکه می خواهد به بنده اش احسان کند و مهلت می دهد شاید که بنده اش توبه کند «وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَعْفُو عَنِ السَّيِّئَاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ» (شوری/25) چقدر خدا مهربان است منتظر توبه است تا بنده توبه کند و خدا می پذیرد «لَوْ أَخْطَأْتُمْ حَتَّى تَبْلُغَ خَطَايَاكُمُ السَّمَاءَ (عَنَانَ السَّمَاءِ)، ثُمَّ تُبْتُمْ، لَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ» اگر شما گناه کردید که گناهان شما تا ابرهای آسمان انباشته شد باز هم خداوند متعال رحیم و مهربان است و نسبت به بندگان احسان می کند و گناهان شما را می بخشد به شرط اینکه از ته دل توبه کنید در واقع درِ رحمت خدا باز است چقدر مهربان است «إِنَّ اللهَ عَزَّ وَجَلَّ يَبْسُطُ يَدَهُ بِاللَّيْلِ لِيَتُوبَ مُسِيءُ النَّهَارِ، وَيَبْسُطُ يَدَهُ بِالنَّهَارِ لِيَتُوبَ مُسِيءُ اللَّيْلِ، حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا» خداوند متعال درهای مغفرت و رحمتش را به سوی بندگان گناهکارش که در شب باز می کند که در روز گناه کردند و می خواهند توبه کنند و در روز باز دارد برای بندگانی که در شب گناه کرده اند و می خواهند توبه کنند و این توبه قبول می شود تا زمانی که نشانه های قیامت ظاهر نشود خدا توبه اش را می پذیرد اینها همه احسان خدا است «قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ» (زمر53) به بندگان من آنهایی که یک عمر را در گناه سپری کرده اند آنهایی که این همه گناه و معصیت کرده اند حتی حالت ناامیدی به آنها دست داده است به آنها بگو ای پیامبر ناامید نباشند نامیدی گناه کبیره است خداوند همه گناهان را می بخشد غفور و رحیم است همه احسان خدا است که خدا نسبت به بندگانش احسان می کند و بنده را مجازات نمی کند و مهلت می دهد تا توبه کند همان طور که عرض شد احسان یکی از بالاترین مقام عبودیت است و از اوصاف خداوند که در آیات بیان می کند «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ» آنهایی که نماز را اقامه می کند و زکت مالشان را می دهند و به آخرت یقین دارند اقامه نماز چیست بعضی ها فکر می کند فقط اینکه حرکات نماز را انجام دادن نماز است اینجا اقامه نماز یعنی اینکه نماز با شرایط کامل رعایت همه واجبات و سنت ها ادا شود و علاوه بر آن با خشوع و خضوغ باشد خشوع و خضوع اینکه ما حداقل در نماز و عبادت خودمان یقین داشته باشیم که با خدا را و نیاز می کنیم و خدا ما را می بیند و شاهد همه حرکات ما است؛ لذا هر نمازی نماز نیست شخصی از یاران پیامبر نزد پیامبر آمد و نماز خواند و سلام کرد و پیامبر جوابش را دادند و گفتند برو نمازت را بخوان که نخواندی! رفت و نماز خواند مرتبه دوم نماز خواند و باز امد سلام کرد پیامبر گفتند برو نماز بخوان که نخواندی مرتبه سوم هم همین طور بعد با خودش گفت که حتما نمازم اشکالی دارد عرض کرد یا رسول الله من بهتر از این نمی دانم به من یاد بدهید که چگونه نماز بخوانم بعد پیامبر به ایشان تعلیم دادند که در نماز در همه موارد آرامش داشته باش واجبات و سنت ها را ادا کن پس هر نمازی نماز نیست.

شما بینید که خداوند متعال یکی از نشانه های فرزندان ناخلف را که در قرآن بیان می کند «فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ» بعضی از آنها فرزندان ناخلفی عاملند و جایگزین آنها شده اند نماز را ضایع کردند و دنبال هوا و خواهشات نفسانی رفتند آیا ضایع کردن نماز فقط نماز نخواندن است!؟ خیر! نمازی که در آن واجبات و سنت ها رعایت نشود و نمازی که بر مبنای نماز صحابه و پیامبر نباشد این نماز، نماز نیست. بلکه تباه و ضایع کردن نماز است زیرا منافقین هم نماز می خواندند «إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا» (نساء/142) و نماز می خواندند مثل بقیه اما چون یقین و ایمان نداشتند و کمتر یاد خدا را می کردند خدا می فرماید این نماز نیست و ارزشی ندارد نمازی که ارزش دارد باید اثرش آن در رفتار و گفتار و کردار انسان دیده شود بعضی ها گفته اند فلانی در صف اول مسجد می نشیند و شاید پنج وقت هم در مسجد باشد اما چنین خطایی کرده است سود می خورد غیبت می کند تهمت می زند این دلیل  نیست که چون صف اول می نشیند دیگر این همه کار را نباید کرد این نمازش اشکال دارد خدا نمی گوید فقط نماز بخوانید بلکه می فرماید «أَقِمِ الصَّلَاةَ» نماز بخوان اما ثمره نمازت باید «وَأَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ» اگر نمازت تو را از گناه و معصیت و فحشا باز داشت این نماز واقعی است نماز اثراتی دارد «وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ» تو نماز بخوان تا تو را به خدا نزدیک کند اگر نماز انسان را به خدا نزدیک نکرد و از خدا دور کرد و انسان مرتکب گناه و معصیت شد از خدا دور می شود هر قدر انسان عبادت کند به خدا نزدیک می شود تو نماز بخوان و با نماز به خدا نزدیک بشو آنچه که فلسفه نماز است باید در تو ظاهر شود و تو را از گناه و معصیت باز دارد در حدیث قدسی است پیامبر از پروردگار روایت می کنند «وَمَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدِي بِشَيْءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ، وَمَا يَزَالُ يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ» خداوند متعال می فرماید هیچ عملی نزد من محبوب تر از نماز و فرائض نیست یعنی اولین اعمالی که می تواند بنده را به من نزدیک کند انجام دادن فرائض است که در راس فرائض نماز قرار دارد بعد فرمودند پیوسته بنده من نمازهای نافله می خواند و به وسیله همین نمازهای نافله به من نزدیک می شود  پس یکی از فلسفه های نماز این است که نماز انسان را به خدا نزدیک می کند نمازی که انسان را به یاد خدا وادار کد انسان از خدا ترس و واهمه نداشته باشد این نماز نماز واقعی نیست.

در حدیث دیگری پیامبر از پروردگارشان روایت می کنند:

قَالَ رَسُول اللهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيه وَسَلَّم: قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى: «إِنَّمَا أَتَقَبَّلُ الصَّلاةَ مِمَّنْ تَوَاضَعَ بِهَا لِعَظَمَتِي وَلَمْ يَسْتَطِلْ عَلَى خَلْقِي وَلَمْ يَبِتْ مُصِرًّا عَلَى مَعْصِيَتِي وَقَطَعَ نَهَارَهُ فِي ذِكْرِي وَرَحِمَ الْمِسْكِينَ، وَابن السَّبِيلِ وَالأَرْمَلَةَ وَرَحِمَ الْمُصَابَ ذَلِكَ نُورُهُ كَنُورِ الشَّمْسِ أكلؤه بعزتي وأستحفظه ملائكتي أجعل له الظُّلْمَةِ نُورًا وَفِي الْجَهَالَةِ حِلْمًا وَمَثَلُهُ فِي خَلْقِي كَمَثَلِ الْفِرْدَوْسِ فِي الْجَنَّةِ»

خداوند می فرماید من نماز آن انسانی را می پذیرم که این نماز باعث تواضع و فروتنی او بشود تکبر و غرور را از قلبش پاک کند و در برابر عظمت من متواضع و فروتن باشد من نماز آن انسانی را قبول می کنم که بر دیگران فخر و تکبر نداشته باشد نماز آن شخصی را قبول می کنم که بر گناهانی که انجام می دهد اصرار نورزد وقتی که توبه کرد بر نگردد نماز انسانی را قبول می کنم که همیشه به یاد من باشد نماز انسانی را قبول می کنم که به فقرا و مسکین و در راه ماندگان کمک کند و به انسانهای درمانده کمک کند پس یکی از نشانه ها و علامت های انسانهای نیکوکار این است که «الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ» آنهایی که نمازرا به همین نحوی که  طبق احادیث پیامبرعرض کردم  نماز را می خوانند.

پس احسان این است که انسان در نمازهایی که می خواند به نحوی نمازها را ادا کند که مطابق دستورات خدا و پیامبر باشد آیه دیگرکه  در مورد محسنین تلاوت می کنم «الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» (آل عمران/134) محسنین کسانی هستند که انفاق می کنند با اینکه ممکن است نیازمند باشند با وجود اینکه ممکن است شیطان شما را از فقر بترسانند با وجود این شت بر دهان شیطان می زنند  باز انفاق می کنند هم در حالت توانگری و هم در حالت نیازمندی و هم در حالت خوشی و ناخوشی در همه حالتها در راه خدا انفاق می کنند دوم اینکه آنهایی  که وقتی عصبانی می شونند خشم خود را فرو می برند انتقام نگیر اگر دیگران حتی بر تو ظلم و ستم کردند آنها را مورد عفو و بخشش قرار بده وقتی که این کار را  کردی جزء محسنین هستی و خدا هم تو را دوست دارد یکی از گروه هایی که خدا آنها را دوست دارد انسانهای محسن و نیکوکار هستند احسان هم انواعی دارد یکی احسان به پدر و مادر است و بعد از توحید خدا دستور می دهد به پدر و مادر احسان کنید حالا بعضی ها می گویند  بله ما روز پدر و مادر به آنها احسان می کنیم و برای آنها کادو می خریم  متاسفانه من نمی دانم این مقوله روز پدر و مادر و غیره است اما متاسفانه آمدیم سالی یک مرتبه هدیه مادی و ناچیزی به پدر و مادر بدهیم و بگوییم احسان کرده ایم در حالی که خدا می فرماید «وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا» (اسراء/23) در تمام عمر خودمان حتی کلمه ای که سبب ناراحتی پدر و مادر می شود نباید بگوییم حالا یک هدیه احسان به پدر و مادر است تمام عمر انسان باید در خدمت پدر و مادر باشد  باز نمی توانیم حق پدر و مادر را به جا آورد شخصی نزد پیامبر آمد و گفت یا رسول الله من می خواهم در جهاد شرکت کنم و هدفم این است که از خدا اجر و پاداش بگیرم پیامبر فرمودند: آیا پدر و مادرت یا یکی از این دو زنده هستند گفت بله هر دو زنده هستند پیامبر فرمودند برو جهاد کن خیلی ثواب دارد هجرت کن خیلی ثواب دارد خیر فرمودند برو نزد پدر و مادرت به آنها خدمت کن نه سالی یک مرتبه برای انها هدیه ببر وقتی که به آنها خدمت کردی هم ثواب جهاد و هم ثواب هجرت به تو داده می شود.

 در مورد احسان به همسایه پیامبر فرمودند: کسی که به خدا و روز قیامت ایمان دارد باید به همسایه اش احسان کن یعنی اگر بیمار است به عیادتش بروی و اگر مشکلی دارد مشکلش را حل کنید و در شادی و غم او شریک باشد و اگر لغزشی از او سر زد او را ببخشد.

همچنین احسان به خویشاوندان است که انسان به هر نحو که امکان دارد به خویشاوندانش احسان کند پیامبر فرمودند: صدقه دادن یک اجر و پاداش دارد و وقتی که به خویشاوند صدقه میدهید دو ثواب دارد احسان کردن در عمل است پیامبر فرمودند: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يُحِبُّ إِذَا عَمِلَ أَحَدُكُمْ عَمَلًا أَنْ يُتْقِنَهُ» فرمودند: هر زمانی خواسته باشید عملی انجام دهید سعی کنید عمل شما کامل باشد و احسان کردن در دعوت است وقتی که می خواهید با کسی مجادله کنید آرام باشد احسان کردن با همسر است و انوع و اقسام احسان داریم.